Ücretsiz · üyelik gerekmez
Denkleştirme ve Fazla Çalışma Hesaplama
Her haftanın toplam çalışma saatini girin; denkleştirme döneminde fazla mesai olup olmadığını ve kaç saat olduğunu ücretsiz hesaplayın. Rapor, izin ve mola gibi ayrıntılar günlük girişle de hesaplanabilir.
Denkleştirme nedir? Kanuna göre işçi haftada en çok 45 saat çalıştırılabilir ve kural olarak her hafta ayrı değerlendirilir: bir haftada 45 saati aşan her saat fazla mesaidir. Denkleştirmede ise 45 saatlik sınır her hafta için ayrı ayrı değil, kural olarak 2 aylık bir dönemin ortalaması olarak uygulanır. İşçi yoğun haftalarda 45 saatten fazla, sakin haftalarda daha az çalıştırılır; fazladan çalışılan saatler eksik çalışılan saatlerle karşılanır, yani denkleştirilir. Dönemin haftalık ortalaması 45 saati aşmazsa fazla mesai ödenmez; aşarsa aşan saatler fazla mesaidir.
Denkleştirme için işçi ile işverenin yazılı anlaşması gerekir; anlaşma yoksa her hafta ayrı hesaplanır. Denkleştirmede de işçi günde 11 saatten fazla çalıştırılamaz ve her hafta en az 24 saat kesintisiz hafta tatili verilir.
Örnek: 8 haftalık dönemde sınır 8 × 45 = 360 saattir. İlk 4 hafta 50 saat, sonraki 4 hafta 40 saat çalışan işçinin toplam çalışması 360 saattir; haftalık ortalaması 45 saat olduğu için fazla mesai yoktur. Denkleştirme olmasaydı ilk 4 haftanın her birinde 5 saat, toplam 20 saat fazla mesai ödenirdi.
Şartlar, dönem süreleri, ücret, izin ve özel durumlarla ayrıntılı açıklama
Sözleşmedeki süre 45 saatten azsa o süreyi girin
Çalışanın ve işin özel durumu
Gece çalışması, hamilelik ya da 18 yaşından küçük işçi gibi durumlarda kanundaki sınırlar değişir. Böyle bir durum yoksa seçimleri değiştirmeyin.
Denkleştirme nedir?
Denkleştirme, haftalık 45 saatlik çalışma sınırının her hafta için ayrı ayrı değil, kural olarak 2 aylık bir dönemin ortalaması olarak uygulanmasıdır. İşçi işin yoğun olduğu haftalarda 45 saatten fazla, sakin haftalarda daha az çalıştırılır; yoğun haftalarda fazladan çalışılan saatler, sakin haftalarda eksik çalışılan saatlerle karşılanır. Sözcükteki "denk", eşit anlamındadır: dönem sonunda işçinin haftalık ortalama çalışma süresi 45 saate eşit ya da ondan az olmalıdır. Bu şart sağlanırsa bazı haftalarda 45 saat aşılmış olsa bile fazla mesai ödenmez.
Denkleştirme yoksa her hafta ayrı hesaplanır
İş Kanununa göre çalışma süresi haftada en çok 45 saattir. Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre haftanın çalışılan günlerine eşit bölünür: haftada 6 gün çalışılan işyerinde günde 7,5 saat, 5 gün çalışılan işyerinde günde 9 saat çalışılır. Denkleştirme uygulanmayan işyerinde her hafta ayrı değerlendirilir ve bir haftada 45 saati aşan her saat fazla mesaidir. Örneğin bir hafta 50 saat, ertesi hafta 40 saat çalışan işçiye ilk haftanın 5 saati için fazla mesai ödenir; ikinci haftada daha az çalışılmış olması bu sonucu değiştirmez.
Dayanak: İş Kanunu madde 41 ve 63
Denkleştirme varsa dönemin ortalamasına bakılır
İşçi ile işveren yazılı olarak anlaşırsa haftalık çalışma süresi haftanın çalışılan günlerine farklı biçimde dağıtılabilir. Yoğun geçen haftalardan sonra işçi daha az sürelerle çalıştırılır ve dönemdeki toplam çalışma, çalışılması gereken toplam süreyi geçmeyecek biçimde denkleştirilir. Dönemin haftalık ortalaması 45 saati aşmadıkça yoğun haftalarda yapılan çalışma fazla mesai sayılmaz ve zamlı ödenmez.
Denkleştirme, işin yoğunluğu haftadan haftaya değişen işyerlerinde çalışma süresini işin gereğine göre dağıtmaya yarar; mevsimlik işler, sipariş ve sezon dönemleri bunun tipik örnekleridir. Parça başına, akort ya da götürü ücretle yapılan işlerde de uygulanır.
Dayanak: İş Kanunu madde 41 ve 63 · Çalışma Süreleri Yönetmeliği madde 5
Şartları ve sınırları
- Yazılı anlaşma. Denkleştirme ancak işçi ile işverenin yazılı anlaşmasıyla uygulanır. Yazılı anlaşma yoksa her hafta ayrı hesaplanır ve 45 saati aşan her saat fazla mesaidir.
- Dönem süresi. Denkleştirme 2 ay içinde tamamlanır; bu süre toplu iş sözleşmesiyle 4 aya kadar uzatılabilir. Turizm sektöründe süre 4 aydır ve toplu iş sözleşmesiyle 6 aya kadar uzatılabilir. Karayolu, demiryolu, göl ve akarsu taşımacılığı gibi çalışma süresinin haftanın günlerine bölünemediği işlerde dönemi, işin gereğine göre en az 2, en çok 6 ay olarak işveren belirler.
- Günlük sınır. Denkleştirme yapılsa da işçi günde 11 saatten fazla çalıştırılamaz. 11 saati aşan çalışma başka günlerle denkleştirilemez ve fazla mesaidir.
- Hafta tatili. İşçiye her 7 günlük süre içinde kesintisiz en az 24 saat dinlenme verilmesi zorunludur. Bu nedenle bir haftada en çok 6 gün × 11 saat = 66 saat çalışılabilir; 66 saati aşan saatler de her durumda fazla mesaidir.
- Planlama. Dönemin başlangıç ve bitiş tarihlerini, dönem içindeki günlük ve haftalık çalışma sürelerini işveren belirler. Günlük çalışmanın başlama ve bitiş saatleri ile dinlenme saatleri işçilere duyurulur.
- Kayıt. İşveren, işçilerin çalışma sürelerini uygun araçlarla belgelemek zorundadır. Hangi haftada kaç saat çalışıldığı bu kayıtlardan anlaşılır.
Dayanak: İş Kanunu madde 46 ve 63 · Çalışma Süreleri Yönetmeliği madde 4, 5, 8 ve 9 · Haftalık İş Günlerine Bölünemeyen Çalışma Süreleri Yönetmeliği madde 3 ve 4
Nasıl hesaplanır?
- Dönemde çalışılması gereken toplam süre bulunur: hafta sayısı × haftalık çalışma süresi. Haftalık süresi 45 saat olan işçi için 8 haftalık dönemde bu süre 8 × 45 = 360 saattir.
- Dönemde gerçekten çalışılan saatler toplanır. Öğle arası ve çay molası gibi ara dinlenmeleri çalışma süresine katılmaz; işçi bu sürelerde çalıştırıldıysa katılır.
- Günde 11 saati ya da haftada 66 saati aşan saatler ayrılır. Bu saatler denkleştirilemez; doğrudan fazla mesaidir.
- Kalan çalışma, çalışılması gereken süreyle karşılaştırılır. Aşmıyorsa fazla mesai yoktur; aşıyorsa aşan saatler fazla mesaidir ve dönem sonunda ödenir.
Aşağıdaki örneklerde haftalık süre 45 saat, dönem 8 haftadır; sınır 8 × 45 = 360 saattir. Son sütun, denkleştirme yapılmasaydı her hafta ayrı hesaplanacak fazla mesaiyi gösterir.
| Çalışma | Toplam | Denkleştirmeyle | Denkleştirme olmasaydı |
|---|---|---|---|
| İlk 4 hafta 50 saat, sonraki 4 hafta 40 saat | 360 saat | Fazla mesai yok | 20 saat fazla mesai |
| Haftalar sırasıyla 55, 55, 50, 40, 35, 35, 45 ve 45 saat | 360 saat | Fazla mesai yok | 25 saat fazla mesai |
| İlk 4 hafta 55 saat, sonraki 4 hafta 40 saat | 380 saat | 20 saat fazla mesai | 40 saat fazla mesai |
Sözleşmedeki haftalık süre 45 saatten azsa
Haftalık çalışma süresi sözleşmeyle 45 saatten az belirlenmişse (örneğin 40 saat) hesap bu süreyle yapılır. Dönemin haftalık ortalaması sözleşmedeki süreyi aşıyor ancak 45 saati aşmıyorsa aradaki saatler "fazla sürelerle çalışma" sayılır ve saat ücretinin %25 fazlasıyla ödenir. Haftalık ortalamanın 45 saati aşan kısmı ise fazla mesaidir ve %50 zamlı ödenir.
Örnek: Haftalık süresi 40 saat olan işçi 8 hafta boyunca haftada 47,5 saat, toplam 380 saat çalışmıştır. Sözleşmeye göre sınır 8 × 40 = 320 saattir. 320 ile 360 saat arasındaki 40 saat %25 zamla, 360 saati aşan 20 saat %50 zamla ödenir.
Dayanak: İş Kanunu madde 41
Dönem sonunda ne olur?
Denkleştirme dönem içinde tamamlanır; fazla ya da eksik kalan saatler bir sonraki döneme aktarılarak denkleştirilemez. Dönem sonunda çalışılması gereken süreyi aşan saatler fazla mesaidir ve zamlı ödenir. Dönem bitmeden fazladan çalışılan saatler ise, günlük ve haftalık sınırı aşanlar dışında, henüz kesin fazla mesai değildir; işçi kalan haftalarda daha az çalıştırılarak bu saatler denkleştirilebilir.
Dönem sonunda eksik kalan saatler ancak telafi çalışmasının şartları varsa sonradan çalıştırılabilir. Telafi çalışması; zorunlu bir nedenle işin durması, bayram ya da genel tatilden önce veya sonra işyerinin tatil edilmesi, benzer nedenlerle normal sürenin önemli ölçüde altında çalışılması ya da işçiye kendi isteğiyle izin verilmesi hâllerinde 4 ay içinde yaptırılabilir (Cumhurbaşkanı bu süreyi iki katına kadar artırabilir). Günde 3 saati ve günlük çalışma sınırını aşamaz, tatil günlerinde yaptırılamaz ve fazla mesai sayılmaz.
Rapor, izin, devamsızlık ve resmî tatil günlerinin denkleştirmede nasıl sayılacağı kanunda açıkça düzenlenmemiştir. Hesaplayıcının "Günlük giriş" sekmesi bu günleri fazla çalışılan saatlerin karşılığı saymaz; sayılması hâlinde ortaya çıkacak sonucu da ayrıca gösterir. Taşıma işlerinde ise izin, rapor, işe yeni başlama ya da işten ayrılma nedeniyle dönemi tam çalışamayan işçinin fazla mesaisi, dönemde çalıştığı gün sayısına göre hesaplanır.
Dayanak: İş Kanunu madde 41 ve 64 · Çalışma Süreleri Yönetmeliği madde 5 · Haftalık İş Günlerine Bölünemeyen Çalışma Süreleri Yönetmeliği madde 11
Fazla mesai ücreti, izin olarak kullanılması ve yıllık sınır
- Fazla mesainin her saati, saat ücretinin %50 fazlasıyla ödenir. Fazla mesai ücreti normal ücretle birlikte ödenir ve işçiye verilen ücret hesap pusulasında ayrıca gösterilir.
- İşçi isterse işverene yazılı olarak başvurarak zamlı ücret yerine serbest zaman (izin) kullanabilir: fazla mesainin her saati için 1 saat 30 dakika, fazla sürelerle çalışmanın her saati için 1 saat 15 dakika. Bu izin 6 ay içinde, iş günlerinde, aralıksız ve ücretten kesinti yapılmadan kullanılır; kullanım tarihini işveren işin gereklerine göre belirler. Tatil ve izin günlerinde kullandırılamaz. Zamlı ücret ile izin birlikte verilmez.
- Fazla mesai yaptırmak için işçinin yazılı onayı gerekir. Onay iş sözleşmesi yapılırken ya da ihtiyaç doğduğunda alınır ve özlük dosyasında saklanır; işçi onayını 30 gün önceden yazılı bildirimle geri alabilir. Zorunlu nedenlerle ya da olağanüstü durumlarda yapılan fazla mesai için onay aranmaz.
- Bir işçiye yılda en çok 270 saat fazla mesai yaptırılabilir.
- Hesapta yarım saatten az süreler yarım saat, yarım saati aşan süreler bir saat sayılır.
- İşveren, fazla mesai saatlerini gösteren bir belge düzenler ve imzalı bir nüshasını işçinin özlük dosyasında saklar.
Dayanak: İş Kanunu madde 41 · Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği madde 4, 5, 6, 9 ve 10
Özel durumlar
Aşağıdaki durumlarda günlük ya da haftalık sınırlar daralır ya da fazla mesai yasaklanır. Hesaplayıcıda "Çalışanın ve işin özel durumu" bölümünden seçilerek uygulanır.
- Gece çalışması. Çalışma hayatında gece, en geç 20.00'de başlayıp en erken 06.00'ya kadar süren ve en çok 11 saat olan dönemdir. Gece çalışması 7,5 saati geçemez; turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol arama işlerinde işçinin yazılı onayıyla aşılabilir. Gece döneminde fazla mesai yaptırılamaz; gündüz çalışmasına ek olarak gece saatlerinde yapılan fazla mesai bu yasağın dışındadır.
- Hamile, yeni doğum yapmış ve emziren işçi. Hamile ya da emziren işçi günde 7,5 saatten fazla çalıştırılamaz. Hamile, yeni doğum yapmış ve emziren işçiye fazla mesai yaptırılamaz.
- 18 yaşından küçük işçi. Okula gitmeyen 15 yaşını doldurmuş işçi günde en çok 8, haftada en çok 40 saat; 15 yaşından küçük işçi günde en çok 7, haftada en çok 35 saat çalışabilir. Okula devam edenler eğitim döneminde günde en çok 2, haftada en çok 10 saat çalışabilir. Haftalık sınır, başka haftalarda daha az çalışılarak aşılamaz ve 18 yaşından küçük işçiye fazla mesai yaptırılamaz.
- Yer altı maden işleri. Günde en çok 7,5, haftada en çok 37,5 saat çalışılır. Fazla mesai yalnız zorunlu nedenlerle ya da olağanüstü hâllerde yaptırılabilir ve saat ücretinin en az %100 fazlasıyla ödenir.
- Fazla mesai yaptırılamayan diğer işler ve işçiler. Kablo döşeme, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer ya da su altında yapılan işlerde ve sağlık kuralları gereği günde 7,5 saat ya da daha az çalışılması gereken işlerde fazla mesai yaptırılamaz. Sağlığının elverişli olmadığı hekim raporuyla belgelenen işçiye ve kısmi süreli çalışana da fazla mesai yaptırılamaz; kısmi süreli çalışana fazla sürelerle çalışma da yaptırılamaz.
- Sürücüler. Profesyonel ya da ağır vasıta ehliyetiyle taşıt kullananlar günde en çok 9 saat çalışabilir; bu süre bir hafta içinde iki kez 10 saate çıkarılabilir.
- Turizm konaklama tesisleri. Turizm işletmesi belgeli konaklama tesislerinde hafta tatili, işçinin yazılı talebi ya da onayıyla hak edildiği günü izleyen 4 gün içinde kullandırılabilir. Bu durumda hafta tatili gününde yapılan çalışmanın günlük normal süre kadarı fazla mesai hesabına katılmaz.
Dayanak: İş Kanunu madde 41, 46, 63 ve 69 · Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği madde 4, 7 ve 8 · Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik madde 9 · Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik madde 6 · Haftalık İş Günlerine Bölünemeyen Çalışma Süreleri Yönetmeliği madde 6
Kanun maddelerinin tam metni
Sık sorulan sorular
Denkleştirme nedir?
Denkleştirme, haftalık 45 saatlik çalışma sınırının her hafta için ayrı ayrı değil, kural olarak 2 aylık bir dönemin ortalaması olarak uygulanmasıdır. İşçi ile işveren yazılı olarak anlaşırsa işçi yoğun haftalarda 45 saatten fazla, sakin haftalarda daha az çalıştırılır. Dönemin haftalık ortalaması 45 saati aşmazsa fazla mesai ödenmez; aşarsa aşan saatler fazla mesaidir. Denkleştirmede de günde 11 saatten fazla çalıştırılamaz.
Denkleştirme yapılmazsa fazla mesai nasıl hesaplanır?
Her hafta ayrı hesaplanır. Bir haftada 45 saati aşan her saat fazla mesaidir ve saat ücretinin %50 fazlasıyla ödenir. Başka haftalarda daha az çalışılmış olması bu sonucu değiştirmez.
Denkleştirme için yazılı anlaşma şart mı?
Evet. Çalışma Süreleri Yönetmeliği denkleştirmeyi işçi ile işverenin yazılı anlaşmasına bağlar. Yazılı anlaşma yoksa her hafta ayrı hesaplanır ve 45 saati aşan her saat fazla mesaidir.
Denkleştirme dönemi ne kadardır?
2 aydır; toplu iş sözleşmesiyle 4 aya kadar uzatılabilir. Turizm sektöründe 4 aydır ve toplu iş sözleşmesiyle 6 aya kadar uzatılabilir. Çalışma süresi haftanın günlerine bölünemeyen karayolu, demiryolu, göl ve akarsu taşımacılığı gibi işlerde dönemi işveren en az 2, en çok 6 ay olarak belirler. Dönemin başlangıç ve bitiş tarihlerini işveren belirler.
Raporlu günler için işçiye saat borcu yazılabilir mi?
Hayır. Hastalık nedeniyle çalışılmayan saatler sonradan çalıştırılarak telafi ettirilemez. Raporlu günler, fazla çalışılan saatleri de denkleştirmez.
Ücretsiz izin fazla çalışmayı denkleştirir mi?
Bu hesapta ücretsiz izin, fazla çalışmanın karşılığı sayılmaz. İzin işçinin isteğiyle verildiyse işveren 4 ay içinde günde en çok 3 saat telafi çalışması yaptırabilir; bu saatler fazla mesai sayılmaz.
Çay molasında çalışan işçinin molası çalışma süresinden düşülür mü?
Hayır. Ara dinlenmesi ancak işçi bu sürede gerçekten dinlenirse çalışma süresinden düşülür. Molada iş başında talimat alan işçinin bu süresi çalışma süresi sayılır.
Fazla çalışma için hem serbest zaman hem zamlı ücret alınabilir mi?
Hayır. İşçi yazılı olarak isterse zamlı ücret yerine izin kullanır: fazla mesainin her saati için 1 saat 30 dakika. Bu izin 6 ay içinde, iş günlerinde ve ücret kesilmeden kullandırılır.
Günde 11 saatten fazla çalışma denkleştirilebilir mi?
Hayır. Günde 11 saatten fazla çalıştırılamaz; aşan saatler başka günlerle denkleştirilemez ve her durumda fazla mesaidir.
Gece çalışan işçi günde kaç saat çalışabilir?
Gece (20.00–06.00) çalışması günde 7,5 saati geçemez ve gece çalışmasında fazla mesai yaptırılamaz. Yargıtay, 7,5 saati aşan süreyi haftalık 45 saat aşılmasa da fazla mesai sayar. Turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol arama işlerinde işçinin yazılı onayıyla 7,5 saat aşılabilir.
Hangi işçilere fazla mesai yaptırılamaz?
18 yaşından küçük işçilere, hamile, yeni doğum yapmış ve emziren işçilere, sağlığının elverişli olmadığı hekim raporuyla belgelenen işçilere ve kısmi süreli çalışanlara. Gece çalışmasında, yer ve su altındaki işlerde ve sağlık kuralları gereği günde 7,5 saat ya da daha az çalışılan işlerde de fazla mesai yapılamaz. Yer altı maden işçisine yalnız zorunlu nedenle ya da olağanüstü hâlde, en az %100 zamla yaptırılabilir.
18 yaşından küçük işçi ne kadar çalışabilir?
Okula gitmeyen 15 yaşını doldurmuş işçi günde en çok 8, haftada 40 saat; 15 yaşından küçük günde 7, haftada 35 saat çalışabilir. Okula devam edenler okul döneminde günde en çok 2, haftada 10 saat çalışabilir. Gece, resmî tatil günlerinde ya da hazırlama, tamamlama ve temizleme işlerinde çalıştırılamazlar.
Telafi çalışması fazla mesai sayılır mı?
Hayır. İşçinin isteğiyle verilen izin ya da zorunlu nedenle çalışılmayan süre için 4 ay içinde yaptırılan telafi çalışması fazla mesai sayılmaz. Telafi çalışması günde en çok 3 saat olabilir, günlük çalışma sınırını aşamaz ve tatil günlerinde yaptırılamaz.
Turizmde hafta tatili ertelenebilir mi?
Evet. Turizm işletmesi belgeli konaklama tesislerinde hafta tatili, işçinin yazılı talebi ya da onayıyla hak edildiği günü izleyen 4 gün içinde kullandırılabilir. O gün yapılan çalışmanın günlük normal süre kadarı fazla mesaiye sayılmaz.
Araç İş Kanunu (4857) kapsamındaki işçiler içindir; gemi adamları ve gazeteciler için ayrı kanunlar uygulanır. Sonuç bilgi amaçlıdır; anlaşmazlıkta mahkeme kararı geçerlidir.
Bu aracı sitenize ekleyin
Mali müşavirlik ya da insan kaynakları sitenizde ücretsiz kullanabilirsiniz: aşağıdaki kodu sayfanıza yapıştırın. Araç her zaman yürürlükteki yasal parametrelerle hesaplar; üyelik gerekmez.
Kendi firmanızla deneyin
Kayıt ücretsizdir; kredi kartı istenmez. Firmanızı ve e-Bildirge giriş bilgilerinizi ekledikten sonra çalışan listeniz ve SGK kayıtlarınız okunmaya başlar.